Lookaround
/

Nostalgie in woord en beeld

 

Einde van de tolhistorie

Een dik pak sneeuw had mij op zaterdag 30 december 1939 uitgenodigd om eens een fikse wandeling te maken door de bossen bij Vierhouten en over de Elspeetse hei. Het was een waar winterparadijs. De glanzend witte bomen en de door de sneeuwlast gekromde dennentakken gaven een spookachtig, stil en verlaten landschap te zien. 
Na enige uren van flink ‘doorstappen’ kwam de barre tocht uit op de weg Elspeet – Nunspeet, een mooie weg met één bezienswaardigheid, die voor de toeristen, maar ook voor de ANWB, de KNAC en de plaatselijke VVV een doorn in het oog was. Het was de laatste ‘Veluwsche Tol’ (Opm. Bij Halfweg), die bovendien ook nog een scherpe scheiding trok tussen twee belangrijke delen van de gemeente Ermelo: Nunspeet en Elspeet.
En juist op deze dag zou er een eind komen aan die jarenlange ergernis. Vele genode gasten en andere toeschouwers wilden getuige zijn van ‘het ter ziele gaan van de laatste Veluwsche Tol’. 
De tolhistorie ving aan in januari 1863. De oplopende tarieven zorgden voor een jarenlange en welkome inkomensbron voor de gemeente.
De tarieven tot op de dag van het opheffen van de tol waren: per paard, os, ezel of muildier, ingespannen voor een reis of plezierrijtuig 15 cent per keer, voor een mallejan 20 cent en voor een bereden of onbereden paard, ezel of muildier 5 cent, een auto of motor 40 cent. 
Ten slotte kocht de burgemeester het laatste bonnetje van de tolgaarder. Dat was het teken voor een hartelijk applaus van de zijde van het publiek. 
Een zoon van het laatste tolgaardersechtpaar, in Nunspeet beter bekend als oud-recreatiegids J. W. Hagenbeek, heeft veel van zijn tolherinneringen opgetekend in het boekje ‘Vraagt een bon’. Een aantal anekdotes zijn het vermelden waard. 
Op een nacht schrokken Hagenbeek en zijn vrouw wakker van een geweldige knal. De tolgaarder deed zijn jas aan en ging in gezwinde pas naar buiten. De lantaarn, een grote petroleumlamp die aan de slagboom was bevestigd, lag gebroken op de grond, terwijl de inhoud zich verspreidde over het zand.
Vanuit het ernaast gelegen aardappelland klonk een zacht geroep: „Tolgaarder, help me even!” Tussen de aardappelplanten lagen een motor en een bekende Nunspeter, die te diep in het glaasje had gekeken, maar liever niet had dat aan dit voorval enige ruchtbaarheid werd gegeven. Aldus werd afgesproken, mits de ongelukkige ‘coureur’ de schade betaalde. 
Koninklijke auto's (herkenbaar aan de koninklijke standaard op de auto), fietsers en wandelaars waren van tolheffing gevrijwaard. Op een middag kwam de tolgaarder van zijn werk en zag dat zijn vrouw zojuist een auto met koninklijke standaard had doorgelaten. Op zijn vraag of zij deze had laten passeren zonder te betalen, antwoordde zij: „Natuurlijk niet! Die kunnen ‘t heus wel betoalen, heur!”
Een grappig voorval was de op 28 maart 1936 geplaatste advertentie: ‘Woensdag aanstaande ‘s middags twee uur (bij aanhoudende droogte) gratis open autotocht naar Elspeet over de onvolprezen Elspeterweg. Stofmaskers en tolgeld (heen en terug 0,80 gulden) worden gratis verstrekt’. De tolgaarder vond het een goede mop van de onbekende die de advertentie had bedacht. Het was gratis, dus was er veel belangstelling. Echter de datum was 1 april! 
In 1965 werd het tolhuis afgebroken. Al wat rest van de herinneringen aan de tol, is het zwembad dat ligt aan de Elspeterweg. Het draagt de naam ‘De Tol’.

Een mini-schoolstrijd

1932. ‘Vierhouten, het kleine gehucht met zijn 250 zielen, was tot voor kort alleen bekend door het kamp op den Paaschberg, eigendom der socialistische A.J.C. (Algemeene Jeugd Centrale). Een plaatsje met bijzondere schoonheid omringd door uitgestrekte bosschen en heidevelden.’
Maar de laatste tijd is Vierhouten meer bekend geworden door een schoolkwestie.
Tot nu toe was er alleen een kleine openbare school (O.S.), uitgegroeid tot ruim 40 leerlingen.
Het laatste hoofd van de school heeft er jarenlang onderwijs gegeven in een beslist christelijke geest.
Een bekende propagandist van de O.S. diende daarover een klacht in bij de Rijksinspecteur te Arnhem. Het hoofd der school verklaarde beslist zijn onderwijs niet neutraal te willen en kunnen geven. Toen wendde men zich tot het Gemeentebestuur van Ermelo, met het verzoek om in te grijpen. Deze laatste antwoordde echter, dat er van de zijde der ouders geen klachten waren en er dus geen reden bestond om in te grijpen. 
Directe gevolgen had deze actie dus niet. Het hoofd der school solliciteerde  naar het christelijk onderwijs, terwijl enkele voormannen in Vierhouten meenden, dat nu de tijd was gekomen om de O.S. om te zetten in een christelijke school. Ook de ouders waren er warm voor. In de school is toen een vergadering geweest, waar vrijwel de hele Vierhoutense, mannelijke bevolking tegenwoordig was. Een spreker zette het standpunt van het openbare onderwijs uiteen en een paar anderen van het christelijk onderwijs. Slechts een ouder (RK) was hier niet tegenwoordig.
40 ouders gaven de voorkeur aan christelijk en slechts 4 aan openbaar onderwijs. De openbare school werd opgeheven en een christelijke kwam ervoor in de plaats.

De Driesprong

En zo komt men Vierhouten binnen in de jaren dertig van de vorige eeuw. Een boerendorp in de gemeente Ermelo. En de foto rechts ernaast anno 2016, een toeristendorp in de gemeente Nunspeet. Rechts de Ganzenakkers richting Elspeet en rechtdoor naar Gortel.
Op de tweede rij van foto’s, links, wat eens een rijwiel- en motorherstelplaats was, met een ‘mobiele’ Vierhouterpomp van APC, een ANWB-bord en op het bord reclame voor Van Nelle’s pakjes koffie en gebroken thee. Rechts hetzelfde gebouwtje anno 2016. Een snack- en lunchcorner ‘4 houten’, rechts de Elspeterbosweg en links de Gortelse Weg.
Deze driesprong werd in vroeger jaren veel gefotografeerd.
Op de derde rij foto’s is links, komend van de Elspeterbosweg in de richting van de driesprong, de ‘Oude Stee’ te zien, voorheen een boerderij (zie onderste foto links). Anno 2016 heeft het restaurant voor de naam ‘Tante Sjaan’ gekozen.
Tegenover dit restaurant, rechts naast de ‘4 houten’ was vroeger pension theetuin ‘de Driehoek’. Op deze locatie is nu het restaurant ‘de Vossenberg’.
De laatste foto rechtsonder is hotel pension ‘Scheffel’. Een advertentie uit 1931: ‘Een der meest moderne Hotels van de Noord Veluwe. Geheel nieuw gebouwd in 1930/1931. Alle kamers voorzien van warm en koud stroomend water.’

Landelijk

Het landelijke karakter van de foto’s (onder) is opvallend, rustgevend en wekt zeker bij de oudere kijker een nostalgisch gevoel op.
Twee dames wandelend op een zandweg, de Elspeetsche Weg (Elspeterbosweg), zonder dat zij zich behoeven te bekommeren om het verkeer, een weggetje in de buurt van ‘Huize Vierhouten’ en de Gortelseweg. De onverharde wegen op de Veluwe bestonden meestal uit een verharde ondergrond van leem of grint.
Geen toeristen! Gewoon een boerendorp, zoals er in die jaren zoveel van waren, met schuren, hooimijten en stallen.

Een andere kruising van wegen is die bij het dorpshuis ‘Horsterhoek’, op de hoek van de Elspeterbosweg, Ganzenakkers en het Frusselt. Op het ANWB-bord zijn de richting en afstand aangegeven naar Elspeet, het Uddelermeer en Amersfoort.
Het dorpshuis ‘Horsterhoek’ dateert van 1953 en was een geschenk van mevrouw Ter Horst ter nagedachtenis aan haar zoon, die als verzetsman, na vijf jaar tuchthuis in Duitsland terugkwam met tbc en naar Vierhouten werd overgebracht en overleed nog voor de bevrijding. Omdat hij vond dat er in Vierhouten nauwelijks voor ontspanning en ontwikkeling voor de jeugd een goed onderkomen was, besloot zijn moeder op deze manier haar dankbaarheid te tonen en ook als een eerbetoon aan haar zoon.
  
De kleurenfoto is van 2016, komend van Elspeet in de richting van Gortel en links af naar Nunspeet.
De laatste drie foto’s geven in verschillende periodes hotel ‘De Malle Jan’ weer met de bushalte van de Vad (Veluwse Autobusdienst) voor de deur.
Wie kent ‘De Malle Jan’ niet? De gezellige pleisterplaats uit 1918.
In 1930 viert de ondernemer, de heer H. Molenaar, zijn 12 ½-jarig jubileumfeestje.
“Na de wandeling is er vreugd en jolijt in het gezellige kroegje, waar de nijvere huisheer de laatste 12½ jaar geleidelijk zooveel goede welgezinde, steeds weerkeerende gasten heeft gekweekt.”
Het uithangbord aan de weg getuigt ervan:
“Al in de Mallejan
Woon ik hier aan de weg
Wat zal men beter wenschen
De zegen van de Heer
De gunst van alle menschen”
De hoteldirectie hield een officiële receptie en de directeur, de heer Molenaar, werd gehuldigd voor zijn energie en ondernemingsgeest, waardoor ‘De Malle Jan’ van hoerenhofstede tot modern hotel werd opgewerkt.
Vierhouten, verscholen in de Veluwse bossen, het aantrekkelijk oord voor vele toeristen, ontleent zijn naam aan de bekende vier wouden in deze streek. Reeds in de tiende eeuw was er van het dorpje Vierhouten sprake en eeuwen aaneen is het ‘zichzelf’ gebleven. De typische Veluwse klederdracht is lang behouden gebleven. De in de nabijheid gelegen ‘Bommels- of Heidenkuil’, eertijds een verblijfplaats van rovers, bezit een zekere ‘wereldvermaardheid’.
De oude boerderijen, die men er in rijke verscheidenheid aantreft, zijn in het aspect van het landschap opgenomen en zijn daarvan onvervreemdbaar geworden.
Hoewel Vierhouten dus nog zeer landelijk is, heeft het toerisme daarin zo langzamerhand toch verandering gebracht. Het hotel- en pensionwezen is er opgekomen en vele kampeerterreinen liggen er in de omtrek.

Onderstaande ansichten van links naar rechts

Huize ‘’t Frusselt’, ‘’t Zonnehuisje',
Berkenlaantje huize ‘Vierhouten’, Pension Schouten,
Kamphuis, Ossekolk,
Plaggeweg, ingang Vierhouter Bosch.